PGT-A (Genetik Tarama) Üzerine Bir Not: Ne Zaman Yarar, Ne Zaman Pazarlanır?

Bu yazı imzalı bir baş editör köşesidir. PGT türleri, işleyişi ve sonuç raporları için PGT merkezi sayfasına bakabilirsiniz.

İçindekiler

1. Muayene odasında sık duyduğum soru
2. “Kusursuz embriyo” arayışı
3. Kanıt ne diyor?
4. Trofektoderm biyopsisi ve mozaik sonuç
5. PGT-A kimde kararı değiştirebilir?
6. ERA testiyle ortak ders
7. Dr. Aksoy’a en sık sorulan sorular
8. Son söz

Muayene Odasında Sık Duyduğum Soru

Tüp bebek planlayan çiftlerden sık duyduğum bir soru var: “Embriyolara genetik tarama yaptıralım mı? Böylece riski sıfırlamış oluruz, değil mi?” Bu soru yaşı genç, yumurtalık rezervi iyi, sperm değerleri normal ve ilk denemesine hazırlanan çiftlerden de geliyor. Ellerinde çoğu zaman “sağlıklı embriyoyu seçme” gibi kesin bir dil taşıyan bir bilgi notu oluyor.

Bu durumdaki çiftlere şunu anlatırım: Testin canlı doğum şansınızı artırması beklenmiyor. Buna karşılık gebelik oluşturabilecek bir embriyonuz “şüpheli” bir sonuç yüzünden kenara ayrılabilir. Hekimlikte de biyolojide de o broşürlerdeki kesinlik yoktur.

Bu yazı, muayenedeki kısa sürede ayrıntısına giremediğim bu cevabın uzun hâli.

---

“Kusursuz Embriyo” Arayışı

Yaşlanmayı geciktirme vaatlerinde gördüğümüz “en iyisini seçme” isteği üreme tıbbında da var. Teknoloji, kusursuzu ayıklayan bir süzgeç gibi sunulunca çekici geliyor. Over PRP ve yumurtalık gençleştirme uygulamalarında yaşlanmayı geri çevirme vaadi nasıl öne çıkıyorsa, PGT-A’da da “kusursuz embriyoyu bulma” söylemi rutine taşınmak isteniyor.

Mesleki birikimimin bana öğrettiği ayrım şu: Hipotez başka şeydir, klinik kanıt başka şey.

---

Kanıt Ne Diyor?

İyi prognozlu kadınlarda yapılan en güçlü randomize çalışmalar, rutin PGT-A’nın bir yumurta toplama siklusu başına kümülatif canlı doğum olasılığını artırmadığını gösteriyor. (A - çok güçlü kanıt)

PGT-A (preimplantasyon genetik test, anöploidi taraması), 5.-6. güne ulaşmış embriyodan, yani blastosistten birkaç hücre alıp kromozom sayısına bakar. Mantığı ikna edicidir: Kromozom sayısı bozuk olanı ayır, normal olanı aktar, sonuç iyileşsin. Ama iki ölçütü ayırmak gerekir: transfer başına başarı ve bir yumurta toplama siklusundan elde edilen toplam (kümülatif) canlı doğum. PGT-A aktarılacak embriyoları ayıkladığı için transfer başına oranı yükseltebilir; bunun toplam canlı doğum olasılığını artırdığı ise gösterilmedi. Aşağıdaki oranlar seçilmiş çalışma gruplarına aittir; kişisel olasılığınızı göstermez.

• Yan ve arkadaşları, 2021 (NEJM): 20–37 yaş arası, en az üç iyi kalite blastosisti olan 1.212 kadın randomize edildi. Bir yıl içinde en fazla üç transferle kümülatif canlı doğum PGT-A grubunda %77,2, standart tüp bebek grubunda %81,8 oldu. Klinik gebelik kaybı PGT-A grubunda daha düşüktü (%8,7’ye karşı %12,6), ama canlı doğum artmadı.
• STAR çalışması, Munné ve arkadaşları, 2019: 25–40 yaş arası, iyi prognozlu 661 kadında devam eden gebelik oranı randomize edilen kadın başına PGT-A grubunda %41,8, morfolojiyle seçim grubunda %43,5 idi; fark anlamlı değildi. 35–40 yaş alt grubunda transfer başına bir artış görüldü; bu sonradan yapılmış bir analizdi ve randomize edilen kadın başına anlamlı değildi.
• Cochrane derlemesi, 2020: 13 randomize çalışmayı ve 2.794 kadını inceledi; çalışmaların çoğu eski bir yöntemle yapılmıştı. Bugünkü uygulamada kümülatif canlı doğum, ilk transfer sonrası canlı doğum veya düşük açısından fark olduğunu gösterecek yeterli iyi kalite kanıt bulamadı.
• ASRM 2024 komite görüşü: Amerikan Üreme Tıbbı Derneği, PGT-A’nın tüp bebek yapan herkese rutin tarama olarak değerini gösterilmemiş sayıyor; düşük riskini azaltmadaki değerini de belirsiz buluyor.
• ESHRE 2023 ek uygulama rehberi: Avrupa İnsan Üremesi ve Embriyoloji Derneği PGT-A’yı rutin klinik kullanım için önermiyor.
• HFEA (İngiltere’nin üreme tıbbı düzenleyici kurumu): PGT-A’yı çoğu hastada bebeğe ulaşma şansı açısından “kırmızı”, düşük oranını azaltma açısından “yeşil”, ileri yaştaki kadınlarda ise kanıt yetersiz olduğu için “gri” ile değerlendiriyor (HFEA).

Farklı tasarımdaki çalışmalar, iki büyük meslek derneği ve düzenleyici kurum aynı yere varıyor: PGT-A herkese uygulanacak bir başarı artırıcı değildir.

---

Trofektoderm Biyopsisi ve Mozaik Sonuç

PGT-A’nın en önemli biyolojik sınırı, biyopsinin nereden alındığıdır. Hücreler, ileride bebeği oluşturacak iç hücre kütlesinden değil, plasentayı oluşturacak dış tabakadan (trofektoderm) alınır.

Bazı embriyolarda kromozom sayısı normal ve bozuk hücreler bir arada bulunur; buna mozaiklik denir. Dış tabakadan alınan birkaç hücre, embriyonun tamamını her zaman doğru yansıtmayabilir. Mozaik bir PGT-A sonucu gerçek bir embriyo mozaikliğini gösterebileceği gibi biyopsi tekniğinden, testin teknik özelliklerinden ya da laboratuvar koşullarından da kaynaklanabilir (ASRM, 2023).

Greco ve arkadaşlarının 2015’te NEJM’de bildirdiği küçük vaka serisinde, PGT-A raporunda mozaik olarak sınıflanan blastosistlerin aktarılmasından sağlıklı bebekler doğdu. Bu bulgu mozaik sonuçlar içindir; bütün hücrelerinde kromozom sayısı bozukluğu görülen sonuçlara genellenmemelidir. ESHRE de gebelik oluşturabilecek embriyoların kullanılmadan elenmesini PGT-A’nın olası zararları arasında sayıyor.

Yani mozaik sonuç her zaman “gebelik oluşturamaz” anlamına gelmez. Rutin PGT-A, bu belirsizliği her hastanın embriyo havuzuna taşır.

---

PGT-A Kimde Kararı Değiştirebilir?

Ben teste karşı değilim; testin her hastaya rutin olarak satılmasına karşıyım. PGT-A’yı şu durumlarda konuşmaya değer bulurum, ama kanıtın sınırını da birlikte anlatırım:

• İleri anne yaşı (yaklaşık 38 yaş ve üzeri): Yaş ilerledikçe embriyolarda kromozom sayısı bozukluğu artar. PGT-A’nın bu grupta transfer başına sonucu iyileştirebileceği ve düşük riskini azaltabileceği düşünülüyor; ancak bu beklenti büyük ölçüde alt grup analizlerine dayanıyor ve kümülatif canlı doğum yararı gösterilmiş değil. (C - orta/zayıf kanıt)
• Tekrarlayan gebelik kayıpları: ASRM’nin 2026 görüşüne göre iki veya daha fazla gebelik kaybı olan kadınlarda PGT-A’nın beklemeli yaklaşıma kıyasla düşük riskini anlamlı biçimde azalttığı, canlı doğumu artırdığı ya da gebeliğe ulaşma süresini kısalttığı gösterilmedi. 40 yaşın üzerinde ve önceki düşüğünde kromozom sayısı bozukluğu gösterilmiş kadınlarda ise ortak kararla konuşulması makul bulunuyor (ASRM, 2026).

Ailede dengeli translokasyon gibi yapısal bir kromozom değişikliği ya da bilinen bir tek gen hastalığı varsa soru artık PGT-A değildir. Bu durumda hedefe yönelik PGT-SR veya PGT-M konuşulur.

Otuzlu yaşlarının başında, ilk ya da ikinci denemesine hazırlanan ve yeterli embriyosu olan bir çiftte ise rutin PGT-A beklenen yararı göstermedi. Kullanılabilir embriyo sayısını azaltabilir, maliyeti artırır ve bekleme sürecine yeni bir kaygı ekler.

---

ERA Testiyle Ortak Ders

ERA testi üzerine yazdığım notta da aynı soruyu sormuştum: Tüp bebeğe eklenen bir test, hastanın asıl sonucunu, yani canlı doğumu değiştiriyor mu? Sunumu güçlü ama kanıtı zayıf ek uygulamalara (add-on) PGT-A’da da aynı dikkatle bakmak gerekir.

Hastanın karşısına yaşa göre tüp bebek başarı oranları ve kişiye göre seçilen ilaç protokolleri gibi kanıta dayanan bilgilerle çıkmak gerekir.

---

Dr. Aksoy’a en sık sorulan sorular

PGT-A sonucu ne kadar sürede çıkar?

Laboratuvara göre değişmekle birlikte sonuç çoğu merkezde yaklaşık 2–3 hafta içinde çıkar. PGT-A için blastosistten biyopsi alındıktan sonra embriyo genellikle dondurulur. Bu nedenle transfer aynı taze siklusta değil, sonuç geldikten sonra planlanan bir dondurulmuş embriyo transferiyle yapılır. Yani test çoğu zaman transferi birkaç hafta sonraki siklusa taşır.

Mozaik embriyo transfer edilir mi?

Evet, bazı mozaik embriyolar transfer edilebilir; ancak bunu “normal embriyoyla aynı” kabul etmeyiz. Kararda öncelikle öploid (kromozom sayısı normal) embriyo olup olmadığına, mozaikliğin düzeyine ve hangi kromozomu etkilediğine, kromozomun bir parçasını (segmental) mı yoksa tamamını mı kapsadığına, laboratuvarın raporlama eşiklerine ve hastanın başka embriyo seçeneğine bakarım. Mozaik embriyolarda tutunma (implantasyon) oranı daha düşük, düşük riski daha yüksek olabilir; buna rağmen sağlıklı doğumlar bildirilmiştir. ASRM, mozaik transferi düşünülüyorsa genetik danışmanlık öneriyor (ASRM, 2023). Ancak bugün bu özelliklerle mozaik embriyoları güvenilir biçimde sıralayan kanıta dayalı bir yöntem yok; genetik danışmanlık bu yüzden önemli.

“Temiz” PGT-A ve düşük riskli NIPT ne anlama gelir?

Öploid PGT-A sonucu, biyopsi alınan hücrelerde test edilen kromozomlar açısından belirgin anöploidi (kromozom sayısı bozukluğu) saptanmadığı anlamına gelir; “genetik olarak tamamen sağlıklı bebek garantisi” değildir. NIPT (anne kanından yapılan hücre dışı DNA taraması) de tanı testi değil, güçlü bir tarama testidir. Bu nedenle PGT-A yapılmış olsa bile gebelikte standart ultrason ve doğum öncesi taramalar yine yapılır; ayrıca CVS (koryon villus örneklemesi) veya amniyosentez gibi tanısal test seçenekleri hastayla konuşulmalıdır. ACOG, PGT sonrasında da doğum öncesi tarama ve tanı seçeneklerinin sunulmasını öneriyor (ACOG, 2020). Mozaik embriyo transferinden sonra tanısal test düşünülüyorsa, amniyosentez fetal hücreleri değerlendirdiği için CVS’ye göre mozaikliği yorumlamada daha doğrudan bilgi sağlayabilir (ASRM, 2023).

---

Son Söz

Bir tıbbi test, neyi çözüp neyi çözemediğini dürüstçe söyleyebilmelidir. PGT-A doğru hastada kararı kolaylaştıran bir bilgi katmanıdır; yanlış hastada ise ek maliyet ve kaygı kaynağı olabilir.

Muayene odamda broşürlere değil; hastamın yaşına, rezervine, geçmiş öyküsüne ve biyolojisine bakarak karar vermeye devam edeceğim.

---

Kişisel görüş notu: Bu yazı, Doç. Dr. Senai Aksoy’un güncel kanıtları klinik deneyimiyle birlikte yorumladığı imzalı bir perspektiftir. Kendi tedavi kararınızı hekiminizle birlikte verin.