PGT ile Cinsiyet Seçimi Türkiye'de Yasal mı? Tıbbi İstisna Nedir?

PGT, embriyo rahme yerleştirilmeden önce yapılan genetik testlerin ortak adıdır. Testte bir bilginin görülmesi, rapora yazılması ve embriyo seçiminde kullanılması farklı konulardır.

PGT Testinde Cinsiyet Bilgisi Görünür mü?

Bazı PGT testlerinde teknik olarak görülebilir. Örneğin PGT-A, kromozom sayısını incelerken X ve Y kromozomları hakkında da bilgi verebilir. Ancak bu, Türkiye’de sonuç raporuna kız veya erkek bilgisinin yazılabileceği anlamına gelmez.

Türkiye’de PGT raporlarında cinsiyetin yazılması, yönetmelikteki “cinsiyet anomalisi” durumu dışında yasaktır. Testin tıbbi bir nedenle yapılması, raporda cinsiyetin her durumda açıklanabileceği anlamına gelmez. Bu ayrım, 2025 tarihli yönetmeliğin 22/1-n maddesinde düzenlenir.

PGT için tüp bebek sürecinde embriyodan birkaç hücre alınır. Testin türüne göre kromozom sayısı veya ailede bilinen bir genetik değişiklik araştırılır.

Türkiye’de Mevzuat Ne Diyor? Sosyal Seçim Neden Yasak?

Kişisel tercih, tıbbi gerekçe sayılmaz. “Aile dengesi” ya da “ilk çocuk kız olsun” gibi isteklerle cinsiyet seçimi için PGT kullanılamaz.

2025 tarihli Tıbbi Laboratuvar Yönetmeliği, tıbbi gerekçe olmadan yalnızca cinsiyet belirlemek için genetik inceleme yapılmasını yasaklar. Bu kural, hem embriyo testlerini hem de gebelik sırasındaki genetik tanı işlemlerini kapsar.

Türkiye’nin taraf olduğu Oviedo Sözleşmesi’nin 14. maddesi, yardımcı üreme teknikleriyle cinsiyet seçimini yasaklar. Ciddi, cinsiyete bağlı kalıtsal bir hastalığı önleme durumu bunun dışındadır. Bu tıbbi istisna ile rapora cinsiyet yazma kuralı aynı şey değildir.

Uygulanacak kural, ailenin genetik sonucu ve güncel mevzuatla birlikte merkez tarafından değerlendirilir. Bu sayfa hukuki görüş ya da kişisel tedavi planı yerine geçmez.

Tıbbi İstisna Nedir? Aileye Göre Nasıl Değerlendirilir?

İstisna, ciddi ve cinsiyete bağlı kalıtsal bir hastalıktan kaçınma amacına dayanır. Her aile için otomatik değildir; hastalığın türü, ailede saptanan genetik değişiklik ve danışmanlık sonucu birlikte ele alınır.

Bazı hastalıklar X kromozomu üzerinden aktarılır. Bu hastalıkların bir bölümü erkek çocuklarda daha sık veya daha ağır görülebilir. Ancak kız çocuklarının yalnızca taşıyıcı olacağı söylenemez. Taşıyıcı olmak, ilgili genetik değişikliği taşımak demektir; bazı taşıyıcılarda hastalık belirtileri de görülebilir. ASRM PGT-M görüşü, bu ayrımın aileye özel açıklanmasını vurgular.

Hedef, mümkün olduğunda ailedeki hastalıkla ilişkili değişikliği doğrudan incelemektir. Bu nedenle tıbbi genetik uzmanı ve tüp bebek ekibiyle görüşmek önemlidir.

X’e Bağlı Hastalıkta Yalnızca Kız Embriyo mu Seçilir?

Her zaman değil. Uygun olduğunda önce ailedeki belirli genetik değişiklik araştırılır. Cinsiyet, tek başına hastalığın olup olmadığını göstermez.

PGT-M, ailede bilinen tek gen hastalıkları için hedefli bir incelemedir. ESHRE’nin PGT-M önerileri bu tür testlerin genetik danışmanlık, laboratuvar doğrulaması ve aileye özgü hazırlık gerektirdiğini vurgular.

Ailedeki değişiklik doğrudan araştırılamıyorsa seçenekler farklılaşabilir. ESHRE önerileri, bu durumda cinsiyete dayalı değerlendirmenin sınırlarının konuşulmasını ister. Böyle bir seçim, hastalıktan etkilenmemiş erkek embriyoları da dışarıda bırakabilir. Türkiye’de uygulanabilecek seçenekler ayrıca güncel mevzuat ve aileye özgü tıbbi gerekçeyle değerlendirilir.

PGT-M sonucu yalnızca hedeflenen genetik değişiklik hakkında bilgi verir; bütün hastalıkları dışlamaz. Testin yanlış sonuç verme ihtimali de tamamen ortadan kalkmaz. ASRM önerilerine göre, PGT-M sonrası gebelikte sonucu doğrulayan tanı testleri bir seçenek olarak sunulmalıdır. Bu, her ailenin testi yaptırmak zorunda olduğu anlamına gelmez. Testlerin yararları ve riskleri danışmanlıkta konuşulur; karar sizinle birlikte verilir.

PGT-A ile PGT-M Arasındaki Fark Nedir?

Bu iki test aynı soruyu sormaz. PGT-A kromozom sayısını, PGT-M ise ailede bilinen belirli bir genetik değişikliği araştırır. Akraba evliliğinde artan çekinik hastalık riski, cinsiyet seçiminden ayrıdır. Taşıyıcılık taraması ve danışmanlık için akraba evliliği ve genetik risk rehberine bakabilirsiniz.

Özellik	PGT-A	PGT-M
Temel soru	Kromozom sayısında bir farklılık saptanıyor mu?	Embriyoda ailedeki belirli değişiklik saptanıyor mu?
Ne zaman gündeme gelir?	Kişinin yaşı, öyküsü ve embriyo sayısı gibi etkenlerle değerlendirilir.	Ailede bilinen tek gen hastalığı riski olduğunda değerlendirilir.
Cinsiyet bilgisi	Analizde görülebilir; rapor için yukarıdaki yasal sınır geçerlidir.	Hastalığın aktarılma biçimi değerlendirilir; yalnızca cinsiyet hastalığı göstermez.
Sınırı	Sosyal cinsiyet tercihi için kullanılamaz	Sonuç yalnızca incelenen hastalık için yorumlanır

PGT-A, tüp bebek tedavisi gören herkese rutin olarak önerilmez. ASRM’nin 2024 görüşüne göre, tüm hastalarda yarar sağladığı gösterilmiş değildir. Testin olası yararı ve sınırları kişiye göre değerlendirilir.

Tıp Açısından Etik Sınır Neden Bu Kadar Önemlidir?

Laboratuvarda bir bilginin görülebilmesi, o bilginin her amaçla kullanılabileceği anlamına gelmez. Tüp bebek; ilaçlar, yumurta toplama işlemi ve laboratuvar aşamalarını içeren bir tedavidir.

Karar verirken tedavinin yükü, olası yararı, genetik risk ve yasal çerçeve birlikte düşünülür. ASRM’nin etik görüşü, tıbbi neden dışındaki cinsiyet seçiminin etik açıdan tartışmalı olduğunu belirtir. ESHRE etik görüşü de farklı yaklaşımları ele alır. Uluslararası etik tartışmalar, Türkiye’deki yasal sınırı değiştirmez.

Cinsiyete bağlı hastalık şüphesi varsa genetik danışmanlık, size uygun seçenekleri anlamanıza yardımcı olur. Görüşmeye ailedeki genetik test raporlarını götürebilirsiniz. Hastalığın nasıl aktarıldığını, testin neyi gösterebildiğini ve hangi konuların belirsiz kaldığını sorabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Türkiye'de aile dengesi için cinsiyet seçimi yapılabilir mi?

Hayır. Çocukların aynı cinsiyette olması ya da aile dengesi isteği, tıbbi gerekçe sayılmaz. Türkiye’de kişisel isteğe dayalı cinsiyet seçimi için PGT kullanılamaz.

PGT-A yaptırırsak bebeğin cinsiyetini öğrenebilir miyiz?

PGT-A analizinde XX veya XY bilgisi teknik olarak görülebilir. Ancak Türkiye’de PGT raporlarına cinsiyet yazılması, yönetmelikteki “cinsiyet anomalisi” durumu dışında yasaktır. Bu nedenle PGT-A, bebeğin cinsiyetini öğrenmek için yaptırılan bir test değildir. Ayrıntı için yukarıdaki yasal çerçeveye bakabilirsiniz.

X'e bağlı kalıtsal hastalık taşıyıcısıysak ne yapmalıyız?

Önce tıbbi genetik uzmanından danışmanlık alın. Ailedeki genetik değişiklik netleştirildikten sonra PGT-M’nin uygun olup olmadığı değerlendirilir. Test sonucu, yalnızca araştırılan hastalık bakımından yorumlanır.

PGT testi doğacak bebeğin ileride hiçbir hastalığı olmayacağını garanti eder mi?

Hayır. PGT-M yalnızca incelenen değişiklik hakkında, PGT-A ise kromozom sayısı hakkında bilgi verir. Bu testler, doğacak çocuğun yaşam boyu hiçbir sağlık sorunu olmayacağını göstermez.

Yurt dışında cinsiyet seçimi yapılması Türkiye'deki kuralları etkiler mi?

Hayır. Ülkelerin kuralları farklı olabilir. Türkiye’de çalışan hekimler ve ruhsatlı tüp bebek merkezleri Türkiye’deki güncel düzenlemelere uyar. Başka bir ülkedeki uygulama, Türkiye’deki kuralları değiştirmez.