PGT ile Cinsiyet Seçimi Türkiye'de Yasal mı? Tıbbi İstisna Nedir?

Bazı PGT analizlerinde embriyonun X ve Y kromozomları hakkında bilgi elde edilebilir. Ancak bu, embriyoların cinsiyete göre seçilebileceği anlamına gelmez.

Türkiye’de asıl soru “Kız mı, erkek mi?” değildir. Asıl soru şudur: Önlenmeye çalışılan ciddi ve kalıtsal hastalık nedir?

İçindekiler

1. PGT cinsiyeti gösterebilir mi?
2. Türkiye’de yasal sınır nedir?
3. Tıbbi istisna hangi durumları kapsar?
4. X’e bağlı hastalıkta yalnızca kız embriyo mu seçilir?
5. PGT-A ile PGT-M arasındaki fark nedir?
6. Etik sınır neden önemlidir?
7. Sık sorulan sorular

PGT Cinsiyeti Gösterebilir mi?

Kısa cevap: Bazı PGT testleri embriyodaki X ve Y kromozomlarını gösterebilir. Bu bilgi kromozomal cinsiyetle sınırlıdır. Çocuğun gelecekteki kişiliği, davranışı veya toplumsal kimliği hakkında bir şey söylemez.

PGT-A sırasında XX veya XY bilgisi sonuçta yer alabilir. PGT-A’nın asıl amacı ise kromozom sayısı farklılıklarını taramaktır. Bu bilgi, embriyoları cinsiyete göre sıralamak için kullanılamaz.

Burada üç farklı kavramı ayırmak gerekir:

Kavram	Asıl amaç	Cinsiyet seçimi midir?
PGT-A	Embriyodaki kromozom sayısı farklılıklarını taramak	Hayır; sonuçta XX/XY bilgisi görülebilse de testin tıbbi amacı bu değildir
PGT-M	Ailede bilinen tek gen hastalığını araştırmak	Hayır; amaç hastalığa neden olan genetik değişikliği ayırt etmektir
Sosyal cinsiyet seçimi	Tıbbi gerekçe olmadan kız veya erkek embriyo tercih etmek	Türkiye’de yapılamaz

Bu kavramlar kolayca birbirine karışabilir. PGT türlerini ve sınırlarını birlikte incelemek aradaki farkı görmenizi kolaylaştırır.

Türkiye’de Yasal Sınır Nedir?

Türkiye’de tıbbi olmayan nedenlerle cinsiyet seçimi yapılamaz. “Aile dengesi” veya kişisel tercih, tıbbi gerekçe sayılmaz.

30 Eylül 2014 tarihli ve 29135 sayılı ÜYTE Yönetmeliği bu sınırı açıkça belirler. Cinsiyetle bağlantılı ciddi bir kalıtsal hastalıktan kaçınma durumu dışında, doğacak çocuğun cinsiyetini belirlemeye yönelik seçim ve transfer yapılamaz.

Türkiye’nin taraf olduğu Oviedo Sözleşmesi’nin 14. maddesi de aynı sınırı koyar. Yardımcı üreme teknikleri, ciddi ve cinsiyetle bağlantılı kalıtsal bir hastalıktan kaçınma durumu dışında cinsiyet seçmek için kullanılamaz.

Bu çerçevede:

• Tıbbi gerekçe olmadan kız veya erkek embriyo tercih edilemez.
• PGT-A sonucunda XX/XY bilgisinin görülmesi, sosyal seçimi yasal hale getirmez.
• Yurt dışında farklı kurallar bulunması, Türkiye’deki uygulama sınırını değiştirmez.
• Her değerlendirme güncel mevzuata ve belgelenmiş tıbbi gerekçeye dayanmalıdır.

Tıbbi İstisna Hangi Durumları Kapsar?

Bu istisna, ciddi bir hastalığın cinsiyet kromozomlarıyla bağlantılı aktarıldığı durumlarda gündeme gelir. Hemofili A, hemofili B ve Duchenne kas distrofisi gibi bazı hastalıklar X kromozomuyla bağlantılı aktarılabilir.

Ailede böyle bir hastalığın bulunması, doğrudan PGT yapılacağı anlamına gelmez. Önce aileye özgü bir değerlendirme yapılır:

1. Aile öyküsü ve mevcut tıbbi belgeler incelenir.
2. Genetik danışmanlık yapılır.
3. Ailedeki hastalığa neden olan genetik değişiklik mümkünse doğrulanır.
4. PGT-M testinin teknik olarak hazırlanıp hazırlanamayacağı değerlendirilir.
5. Tüp bebek (IVF), embriyo biyopsisi ve testin sınırları açıklanır; aydınlatılmış onam alınır.

Bu değerlendirmede genetik testler yapılır ve gerekirse PGT-M planlanır. Amaç belirli bir cinsiyeti seçmek değil, ciddi hastalığın aktarılma riskini azaltmaktır.

X’e Bağlı Hastalıkta Yalnızca Kız Embriyo mu Seçilir?

Her zaman değil. Bu, eski ve fazla basitleştirilmiş bir anlatımdır.

Ailede hastalığa neden olan genetik değişiklik biliniyorsa PGT-M bu değişikliği ve ona eşlik eden genetik belirteçleri inceleyebilir. Böylece değerlendirme yalnızca embriyonun XX veya XY olmasına dayanmaz. Embriyonun hastalıkla ilişkili değişikliği taşıyıp taşımadığına da bakılır.

ESHRE PGT-M önerileri testin aileye özgü hazırlanıp doğrulanmasını vurgular. Olası yanlış tanı riski de genetik danışmanlık sırasında açıklanmalıdır. (C - orta/zayıf kanıt)

Bu ayrım önemlidir. Yalnızca cinsiyete bakmak:

• Hastalıkla ilişkili değişikliği taşımayan erkek embriyoları gereksiz yere dışlayabilir.
• Değişikliği taşıyan bazı kız embriyoların durumunu yeterince açıklamayabilir.
• Hastalığın şiddeti, taşıyıcılık ve gelecekteki sağlık etkileri hakkında eksik bilgi verebilir.

Bazı durumlarda genetik değişiklik saptanamayabilir veya test teknik olarak hazırlanamayabilir. Bu durumda yaklaşım, klinik genetik ekibi ve PGT laboratuvarı tarafından aileye özgü belirlenir. Bu nedenle genel bir “X’e bağlıysa kız embriyo seçilir” cümlesi, aileye özgü değerlendirmenin yerini tutmaz.

PGT-A ile PGT-M Arasındaki Fark Nedir?

Kısa cevap: PGT-A kromozom sayısını tarar; PGT-M ise ailede bilinen tek gen hastalığına odaklanır. İkisi birbirinin yerine geçmez.

Özellik	PGT-A	PGT-M
Temel soru	Embriyoda kromozom sayısı farklılığı var mı?	Embriyo ailedeki belirli genetik değişikliği taşıyor mu?
Hazırlık	Genellikle standart laboratuvar iş akışı	Çoğu zaman aileye özgü ön çalışma gerekir
Cinsiyet bilgisi	XX/XY bilgisi analizde görülebilir	X’e bağlı hastalıkta sonuç yorumunun bir parçası olabilir
Türkiye’deki sınır	Sosyal seçim için kullanılamaz	Belgelenmiş ciddi kalıtsal hastalık amacıyla değerlendirilebilir

PGT-A, herkese rutin olarak uygulanması gereken bir test değildir. Yalnızca cinsiyeti öğrenmek için de kullanılmamalıdır. PGT-A’nın yararı ve sınırları için baş editör değerlendirmesini okuyabilirsiniz.

PGT-M de “sağlıklı çocuk garantisi” vermez. Test yalnızca belirli bir genetik soruya yanıt verir. Bütün hastalıkları, doğumsal farklılıkları veya gebelikle ilgili tüm riskleri taramaz. Hata payı ve sonuç alınamama olasılığı, danışmanlık sırasında açıklanmalıdır. (C - orta/zayıf kanıt)

Etik Sınır Neden Önemlidir?

Tıbbi olmayan cinsiyet seçimi, yalnızca teknik bir tercih olarak görülemez. Tüp bebek tedavisi ve embriyo biyopsisi kadına tıbbi bir yük getirir. Ayrıca cinsiyet kalıpları, ayrımcılık, toplumsal denge ve tıbbi kaynakların kullanımıyla ilgili etik kaygılar vardır.

ASRM’nin 2022 etik görüşü, ülkelerin hukuk kurallarının farklı olduğunu kabul eder. Bununla birlikte tıbbi olmayan cinsiyet seçiminin teşvik edilmemesini ve tüp bebek tedavisinin yüklerinin açıkça anlatılmasını vurgular. Türkiye’de ise önce bağlayıcı mevzuat dikkate alınır.

Klinikte ilk adım embriyonun cinsiyetini sormak değildir. Ailede belgelenmiş bir genetik hastalık varsa önce hastalığın ne olduğu ve nasıl aktarıldığı netleştirilir. Ardından uygulanabilecek üreme seçenekleri birlikte değerlendirilir. Akraba evliliği ve genetik risk rehberi bu süreci daha ayrıntılı açıklar.

Sık Sorulan Sorular

Türkiye'de aile dengesi için cinsiyet seçimi yapılabilir mi?

Hayır. Çocukların hepsinin aynı cinsiyette olması veya “aile dengesi” isteği tıbbi gerekçe sayılmaz. Türkiye’de bu amaçla cinsiyete dayalı seçim ve transfer yapılamaz.

PGT-A yaptırınca embriyonun cinsiyeti görülür mü?

PGT-A analizinde XX veya XY bilgisi teknik olarak görülebilir. Ancak bu bilgiye ulaşılması, Türkiye’de cinsiyete göre embriyo seçme hakkı oluşturmaz.

X'e bağlı hastalık varsa yalnızca kız embriyo mu transfer edilir?

Her zaman değil. Ailedeki genetik değişiklik biliniyorsa PGT-M bu değişikliği ve bağlantılı belirteçleri araştırır. Transfer kararı yalnızca XX veya XY bilgisine indirgenmemelidir.

PGT-M bütün genetik hastalıkları dışlar mı?

Hayır. PGT-M, ailede bilinen belirli bir genetik hastalığa odaklanır. Diğer genetik veya gebelikle ilgili riskleri ortadan kaldırmaz. Gerekirse gebelik sırasında yapılabilecek doğrulayıcı testler ayrıca konuşulur.

Yurt dışında cinsiyet seçimi yapılması Türkiye'deki kuralı değiştirir mi?

Hayır. Ülkelerin mevzuatı farklı olabilir. Başka bir ülkedeki uygulamanın mümkün olması, Türkiye’deki merkezlerin uyması gereken yasal ve etik sınırı değiştirmez.